Wat is Cognitive Bias Modification?
In de wetenschappelijke literatuur rond verslaving duikt de term Cognitive Bias Modification (CBM) steeds vaker op. Het gaat om een verzameling trainingsmethoden die gericht zijn op het veranderen van onbewuste denkpatronen, ook wel cognitieve biases genoemd. Een uitgebreid overzicht van het onderzoek naar deze methoden is terug te vinden in het wetenschappelijke tijdschrift Frontiers in Psychiatry, waar meerdere studies naar de effectiviteit van CBM bij alcoholgerelateerde stoornissen zijn samengebracht.
Maar wat houdt CBM precies in? En waarom is het relevant voor mensen die hun alcoholgebruik willen verminderen? In dit artikel wordt de achtergrond van deze methode toegelicht.
Onbewuste patronen bij alcoholgebruik
Bij mensen die regelmatig alcohol drinken, ontstaan er na verloop van tijd automatische associaties in het brein. Het zien van een fles wijn, een bierglas of zelfs een logo van een merk kan een onbewuste reactie oproepen: een neiging om het drankje te willen pakken, ernaartoe te bewegen of er positief over te denken. Deze reacties verlopen grotendeels buiten het bewustzijn om en zijn daardoor moeilijk te beheersen met wilskracht alleen.
Wetenschappers spreken in dit verband over twee typen biases die een rol spelen. De eerste is de zogenaamde aandachtsbias: alcohol trekt automatisch de aandacht, zelfs als iemand er bewust niet mee bezig wil zijn. De tweede is de toenaderingsbias: het brein stuurt het lichaam aan om naar alcohol toe te bewegen, op een manier die vergelijkbaar is met hoe iemand automatisch de hand uitstrekt naar voedsel wanneer er honger is.
Het principe achter CBM
CBM-trainingen zijn ontworpen om deze automatische patronen te doorbreken. Het basisprincipe is herhaling: door keer op keer een nieuwe reactie te oefenen, wordt de oude, ongewenste reactie verzwakt en vervangen door een nieuwe. Bij de zogenaamde Approach-Avoidance Task (AAT), die ook in de Breindebaas App wordt gebruikt, oefent de gebruiker met het wegduwen van afbeeldingen van alcoholische dranken en het naar zich toehalen van niet-alcoholische dranken.
Dit lijkt op het eerste gezicht simpel, en dat is het in de uitvoering ook. Maar het effect zit in de herhaling en de snelheid waarmee gereageerd moet worden. Door snel te reageren, wordt het onbewuste deel van het brein aangesproken. Het bewuste, nadenkende deel krijgt als het ware geen tijd om tussenbeide te komen. Zo wordt de training precies gericht op het niveau waarop de automatische patronen werkzaam zijn.
Wetenschappelijke achtergrond
De eerste klinische studies naar CBM bij alcoholverslaving werden uitgevoerd in klinische settings, waarbij patienten tijdens een opname trainden met een joystick en een desktopcomputer. De resultaten waren veelbelovend: deelnemers die de actieve training ontvingen, vielen minder vaak terug in problematisch drinkgedrag dan deelnemers in de controlegroep.
Sindsdien is het onderzoek uitgebreid naar verschillende populaties en toepassingsvormen. Een belangrijke ontwikkeling is de vertaling van de training naar mobiele apparaten, waardoor deelnemers niet meer afhankelijk zijn van een klinische omgeving. De Breindebaas App is hier een voorbeeld van.
Voor wie is het geschikt?
CBM is niet bedoeld als alleenstaande behandeling voor ernstige alcoholverslaving. Het wordt gezien als een aanvullend hulpmiddel dat het beste werkt in combinatie met andere vormen van ondersteuning, of als zelfstandige interventie voor mensen met minder ernstig, maar toch problematisch drinkgedrag. Juist voor die laatste groep biedt CBM mogelijkheden: het is laagdrempelig, kan thuis worden uitgevoerd en kost slechts enkele minuten per sessie.
De komende jaren zal het onderzoek naar CBM ongetwijfeld worden uitgebreid. Vragen die nog beantwoord moeten worden, betreffen onder meer de optimale trainingsduur, de beste doelgroep en de mate waarin de effecten op lange termijn standhouden. Wie meer wil weten over het specifieke onderzoek achter de Breindebaas App, kan terecht op de pagina Het onderzoek.